Columns

Ver van huis

Dementie neemt dag voor dag meer bezit van haar. Maar ze is er nog. Dwars door de hiaten heen vertelt ze me verhalen over vroeger. En samen knopen we de flarden aan elkaar. Ze vertelt, maar vraagt weinig meer.

Ze kijkt naar de badge op mijn borst en probeert mijn naam te zien. Ik ga zo zitten dat ze hem goed kan lezen, maar zeg er niets over. “Karen, woon jij ver van huis?” vraagt ze ineens. “Nee, ik woon vlakbij, daarachter. Tien minuten op de fiets.” Ik wijs richting de bomen waarachter ons huis staat. “Ik woon daar” zegt ze en wijst richting haar kamer. Even verbaas ik me over haar richtinggevoel. Maar ze wijst natuurlijk helemaal niet naar haar kamer. Verderop staat het huis waar zij ooit woonde met haar man. Bij het water waar ze de hond heeft uitgelaten. Waar ze in de tuin heeft gezeten en besjes heeft geplukt. Daar woont haar hoofd nog steeds.

Schelden

Uitgescholden worden, kent u die ervaring? Ik kon het me niet heugen, maar deze week was het zover. Het was gewoon op straat. En nee, het was geen jonge opgeschoten jongen die mij even zijn waarheid wilde toeschreeuwen. Het was een mevrouw op leeftijd en schattige pantoffeltjes. Meestal maakt mijn hart een klein sprongetje bij een spannende communicatie-ervaring (want mooie aanleiding voor een column). Nu ging mijn hart wel in de versnelling, maar voelde ik niets springen. De vrouw schreeuwde tot er buren onder de vitrages naar buiten gluurden. Piep. (de scheldwoorden heb ik even vervangen door -piep-, net als op tv) Of ik nou helemaal van de pot gepiept was? Ik schrok me rot.

De mevrouw had wel een punt. Ik had in haar ogen een regelrechte misdaad begaan. Ik beken onmiddellijk schuld; ik had een vuilniszak op de verkeerde tijd op de verkeerde plek gezet. En dat mag niet. Ik liep naar haar toe en vertelde wat de reden van deze grove overtreding was. Ze liet me uitpraten en brieste toen: “Niks mee te maken, pak je zak en … piep piep piep”. Ik deed nog een poging, maar deed wat ze zei.

Thuis bibberde ik nog even na terwijl ik haar in de verte volgens mij nog hoorde piepen. Pas twee dagen later voelde ik iets springen in mijn borstkas.

Judo

Ik heb een man gekend die communicatief iets heel handigs deed. Als je met hem sprak bevestigde hij wat je zei. Tuurlijk, dat vind ik ook! Om het vervolgens te ontkrachten. Het leek wel judo. Wel eens gejudood? Dan beweeg je mee met je judomaatje om uiteindelijk diens beweging om te draaien in jouw voordeel. Voorbeeldje? Laten we de man Harry noemen, dat vind ik een mooie neutrale naam voor een judokus.

Karen: Ik ben niet zo’n liefhebber van kermissen.

Harry: Je hebt helemaal gelijk, Karen. Kermissen zijn ook verschrikkelijk, totdat je die in Tilburg hebt gezien. Je weet niet wat je meemaakt.

En voordat je het weet heeft Harry je ingepakt en zit je met een suikerspin in een botsauto in het Zuiden des Lands. Dat bevestigen van Harry was een heel effectief trucje. Want ook ik vind het heerlijk om bevestigd te worden. Maar Harry en ik zijn nooit vrienden geworden. Harry echt leren kennen was namelijk nog niet zo eenvoudig. Wat hij echt dacht, vond, wilde… ik ben er nooit achter gekomen. Geen idee wie Harry was.

Sju

Als het einde van een drukke week en een drukke dag samenvallen, dan knoei ik nog wel eens met de taal.

Vrijdagavond schuilden dochter en ik voor een fikse bui. Het hondenweer viel met spreekwoordelijke pijpenstelen met bakken uit de lucht. We overlegden over de kortste route naar het pannenkoekenhuis en dochter trok alvast haar capuchon over haar hoofd. Goed idee. Ik grabbelde wat bovenaan mijn rug, maar moest concluderen dat ik de verkeerde jas aan had. Sip zei ik: “Ik heb geen parachute”. Daar konden we om lachen.

Bij de pannenkoek dacht ik er even aan terug. Een parachute en een capuchon zitten in mijn brein in hetzelfde taal-laatje. Ze hebben ook nogal wat overeenkomsten. Drielettergrepig, met allebei zo’n sju-klank die je niet zoveel hoort in het Nederlands. Maar ook qua betekenis passen ze in hetzelfde laatje. Ze hebben allebei een beschermende functie. De ene tegen de regen, de ander tegen te pletter. Als je een beetje je best zou doen kun je in de vorm van een parachute zelfs een hele grote capuchon zien, toch? Als ik woorden verkeerd gebruik zijn het vaak woorden die bij elkaar in hetzelfde laatje in mijn brein zitten. Ik zal niet gauw zeggen dat ik geen tekenpapier, paardenbloem of chocoladetaartje heb als ik mijn capuchon mis.

Paraplu zit ook bij parachute in het laatje. Logisch. Moet ik, de volgende keer, alvast thuis bedenken.

Afasie

Het is Week van de afasie. Van 5 tot en met 12 oktober 2019 is er her en der en overal extra aandacht voor de gevolgen van afasie. Afasie is een taalstoornis die impact kan hebben op het begrijpen, uiten, schrijven en lezen van taal. Dat betekent dat je niet of moeilijk kan zeggen wat je zeggen wil. Dat je niet of moeilijk begrijpt wat anderen zeggen. Dat je moeite hebt met lezen en/of schrijven. Afasie heeft invloed op alle aspecten van het leven.

Ik volg met interesse alles wat voorbij komt over afasie. Er duiken overal tips op voor gesprekspartners want in gesprek zijn met afasie is niet alleen lastig voor de persoon met afasie. AfasieNet biedt waardevolle concrete aanwijzingen . Daar kan je wat mee. Als je de tips leest kan je de indruk krijgen dat het heel ingewikkeld is om met iemand met afasie te spreken. Dan kan. Maar het kan ook leuk zijn, gezellig, leerzaam, fijn en grappig.

Ik wens ons allen deze week waardevolle gesprekken.

Stel je voor

Stel je voor… je zit bij een nieuw clubje. Je kent de mensen van gezicht en probeert in stilte namen aan neuzen te koppelen. En dan maken ze zo’n rondje. Dat je je even moet voorstellen. Als de eerste zijn naam en leeftijd zegt en toevoegt dat ie al zestien jaar lid is van de club, dan weet ik dat dat de mores is. Ik noem mijn naam, leeftijd en glimlach dat ik nieuw ben bij de club.

En toen kwam de dag dat ik nieuw was bij een clubje en ze mij als eerste vroegen me voor te stellen. “Wat willen jullie weten?” vroeg ik onbevangen. Dat was niet de bedoeling, zag ik aan de neuzen zonder namen. Ik hakkelde mijn naam en leeftijd en begon een onhandig verslagje van de route naar de club. Dat deed de rest toen ook. Zo werkt dat.

Vanmiddag ga ik naar een nieuw clubje. Ik oefen mijn mini-voorstelling. Naam, leeftijd en missie. Een klein grapje misschien? Dat laat ik afhangen van de neuzen.

Soos

In Vlijmen heeft de supermarkt een zogenaamde kletskassa. Daar hebben de klant én de medewerker tijd voor een babbeltje. En iedereen die in de rij staat bij de betreffende kassa heeft er blijkbaar ook tijd voor. Het blijkt een groot succes dat navolging vindt.

Wat fijn dat een supermarkt ziet dat haar klanten voor meer komen dan voor boodschappen en zegeltjes. Het filiaal heeft een vrolijk bord boven de kassa opgehangen. Zo weet iedereen in één keer wat de bedoeling is. Ik ben groot voorstander van praatjes, dus ik ben blij. Maar wacht eens even… ineens zie ik de hele kleine lettertjes onder de foto in de column in de Volkskrant. Kijk even… hier. Zie je ‘t? Praatje is toegestaan.

Dat schiet me in het verkeerde keelgat. Dit impliceert dat je bij de andere kassa’s je mond moet houden. Dit is regelrechte achteruitgang! Bij de oude supermarkt hing een bordje ‘snelkassa’. Daar kon je met minder dan 7 items razendsnel inpakken en wegwezen. Bij alle andere kassa’s kon je op je eigen tempo je bon in je beurs proppen en een woordje wisselen.

Ojee, ik voel weer burgerlijke ongehoorzaamheid opborrelen.

Sterk

Ik heb een vrouw ontmoet. Een sterke vrouw. We raakten aan de praat. Ze stotterde en dat vonden we allebei geen probleem, geloof ik. ‘Normaal stotter ik meer’ zei ze. Ik heb niet gevraagd hoe dat kwam. Ze vertelde over de achternaam die ze met haar huwelijk gekregen had. Een lastige achternaam, als je stottert. Als ze een stotter voelde aankomen op die achternaam dan koos ze soms voor haar meisjesnaam. Zo analyseerde ze alle taal die nog komen ging op aankomende stotters en koos voor alternatieven die makkelijker uit te spreken waren. ‘Ik schrijf graag’ zei ze. En ineens begreep ik waarom. In het schrijven voelt ze zich vrij. Ze kan schrijvend woorden gebruiken die ze waarschijnlijk niet zal zeggen.

‘s Avonds las ik wat ze geschreven had. Een sterke vrouw.

Accent

In Trouw kun je advies vragen aan een deskundige als je er zelf niet helemaal uitkomt. Dat is handig. Er zijn altijd zaken die niet te googelen zijn, toch? Waar ligt mijn blauwe haaknaald? Hoe was nou toch ook alweer de naam van die aardige vrouw, met dat knotje, die altijd op dat bankje….?

Beatrijs Ritsema gaf op 6 september van dit jaar (2019) antwoord in de krant op de vraag: Is de vriendschap met mijn vriend nog te redden? Wat wil het geval; de vriend heeft een sterk Amsterdams accent en de briefschrijver ergert zich daar groen en geel aan. De Amsterdammer heeft zijn best gedaan om er iets aan te doen, maar ziet het niet als een probleem. Lees hier de vraag en het antwoord van mevrouw Ritsema.

Ik kan wel zeggen dat u zich niet moet ergeren, maar u zult uw ergernis net zomin de kop kunnen indrukken als uw vriend in staat zal zijn om zich te voegen naar uw wens om zijn Amsterdamse accent af te schudden. Dan blijft er niets anders over dan de vriendschap af te bouwen. Dan verliest u natuurlijk wel een vriend, met wie het verder waarschijnlijk leuk omgaan was.

Er zijn mensen die in staat zijn om een accent kwijt te raken. Vaak gaat daar heel wat geoefen aan vooraf. Maar als je dat echt echt echt zou willen, kun je een heel eind komen. Maar kan je ergernis net zo min de kop indrukken? Als je jezelf regelmatig toespreekt, op het moment dat je je ergert, dat oordelen de vriendschap verpest? Zou het dan lukken om de vriendschap voort te zetten? Dat ga ik even googelen.

Jezelf

Heb je wel eens een opname van jezelf teruggehoord? Klinkt gek, toch? Heel anders dan je zelf denkt te klinken. Ik vind het minder mooi. Als je spreekt hoor je jezelf binnendoor én van buitenaf. Via de lucht klets je zo je eigen oren weer binnen. Als je een opname terug luistert, dan mis je die binnenste resonantie van het geluid.

Het schijn dat je, als je jezelf vaker hoort, gewend raakt aan je buitenom-geluid en het minder gek of lelijk is. Maar het gekke is dat, als we niet weten dat het onze eigen stem is waar we naar luisteren, we die mooier vinden dan andere stemmen. Stond in Het Laatste Nieuws van 6 september 2019.

In 2013 lieten onderzoekers van de Amerikaanse Albright Universiteit 80 proefpersonen naar opnames luisteren van verschillende stemmen, inclusief opnames van hun eigen stem – die ze volgens de wetenschappers niet als zodanig herkenden. Allemaal gaven ze hun eigen stem consistent gemiddeld een hoger cijfer (op aantrekkelijkheid) dan de andere stemmen die ze te horen kregen.

Fascinerend, toch? Wist je niet, hè? Ik ook niet.